De Nieuwe Man

Berend Bepol is scheepsbouwer. Het is 1912, de zaken gaan vanzelf en Berend is een echte directeur geworden. Zijn vader liep nog op de werf rond in werkkleding en met een meetlint om zijn hals maar Berend verdeelt zijn tijd tussen zijn kantoor, waar hij filosofische gedachten ontwikkelt, de herenclub en zijn botaniseer-wandel hobby. Hij laat het werk op de werf over aan zijn meesterknecht Niesten. Wat vooral opvalt is dat in het boek helemaal niet gecommuniceerd wordt. Bepol heeft nooit een echt gesprek met Niesten, hij weet zelfs niet eens of Niesten zijn voornaam of zijn achternaam is. Bepol houdt regelmatig tenenkrommende monologen tegen zijn gezin maar door gebrek aan tegenspraak slaat hij helemaal door.

IJzeren tijd

Elisabeth Curren lijdt aan een terminale vorm van kanker. Ze weigert verdere behandeling. Wanneer een zwerver een slaapplaats zoekt in haar tuin neemt ze hem op in huis. Vercueil ontpopt zich meer en meer als haar doodsengel die haar begeleidt op haar laatste levensreis. Het boek is geschreven als een lange brief aan haar dochter die in Amerika woont. In IJzertijd neemt Coetzee ondubbelzinnig afstand van de apartheid in Zuid Afrika. Hij schildert de verschrikkingen en de morele leegte in de dingen die Elizabeth meemaakt in haar laatste levensdagen. Ze kan het proces niet tegenhouden, ze heeft geen antwoorden, maar ze participeert in het stervensproces. Een geweldig mooi boek van Coetzee dat doet denken aan “Disgrace”, maar milder van toon. (J.M. Coetzee, 1970)

Dorpsleven – Amos Oz

In de verhalenbundel Dorpsleven beschrijft Amoz Oz de belevenissen van een aantal oudere en jonge dorpsbewoners uit het dorpje Tel Ilan in ‘het gebied van Manasse’. Het dorp is al heel oud maar in de laatste jaren zijn de oorspronkelijke bewoners weggetrokken of overleden. Het is nu een toeristisch centrum waar drommen mensen zich op zaterdag komen vergapen aan boetieks en pseudo-ambachtelijke bedrijfjes. Het grappige is dat deze verhalen zich allemaal afspelen op dezelfde vrijdagmiddag en -avond en dat de levens van de hoofdpersonen elkaar dus ook af en toe raken. De verhalen van Amos Oz zijn dromerig en licht surrealistisch met een vleugje van oude Chassidische vertellingen. In september 2009 ging de Nobelprijs voor de Literatuur naar Herta Müller. Amos Oz was één van de andere kandidaten.

Godenslaap – Erwin Mortier

Erwin Mortier kreeg voor zijn boek Godenslaap onlangs de AKO-literatuurprijs. Een honderdjarige vrouw blikt terug op haar leven aan de hand van brieven en aantekeningen, terwijl haar hulp Rachida haar wast, voert en in bed helpt. Hélène groeide op in België en ze beschrijft vooral de verschrikkingen van de eerste wereldoorlog. Ze doet dat in de vorm van een liefdesgeschiedenis, het eerste contact met haar later man, de jonge oorlogsfotograaf Matt Herbert. Het verhaal geeft een prachtige kijk op de ontwikkeling van België en de manier waarop de twee-taligheid wordt beleefd als achtergrond van grote cultuurverschillen.

Oblomov

De beroemde roman van Ivan Gontsjarov waarin de hoofdpersoon de eerste 200 pagina’s niet uit zijn bed komt. In het Engels is er een mooi woord voor: Procrastination maar een Nederlandse vertaling als uitstel dekt de lading niet helemaal. Het is niet zozeer dat Ilja Iljitsj lui is of psychisch gestoord, nee, Gontsjarov tekent hem als iemand die zo sterk verlangt naar de utopie van een rustig landleven dat iedere inspanning om dat te bereiken hem al te veel is. Het frappante van de persoon Oblomov is dat hij in feite zijn ideaal realiseert door niets te doen. Hij zakt weg en een vegeterende lethargie en uiteindelijk is hij daarin volkomen gelukkig. Zijn vriend Stoltz typeert hem als een kristalheldere, doorzichtige ziel, in de wereld is hij geen speler maar toeschouwer.

Langzame Man – J.M. Coetzee

Paul Rayment zit op de fiets met een tas vol boodschappen. Hij wordt door een auto geschept omdat hij niet goed uitkijkt, dat kost hem zijn been. De zestiger is altijd slank geweest, had een goed figuur en was sportief, maar nu veracht hij zichzelf. Hij is een wrak en wil dat ook zijn. Daarom wil hij absoluut geen prothese. Hij is geen man meer of hooguit nog een Langzame man. Nadat hij een aantal verpleegsters heeft versleten verschijnt de Kroatische Marijana in zijn leven. Ze is efficiënt en Paul begeert de gezonde stevige vrouw. Marijana is getrouwd en wil, ondanks bedekte toespelingen van Paul, niets van een relatie weten. Maar wat begeert Paul écht ? Is het de erotiek van de vrouw, haar stralende gezondheid of is het haar gezin, de geborgenheid van een echtgenoot en kinderen ?

De Bovenbazen

Op een tot nu toe geheim gehouden lokatie in de Nederlandse Polder wordt een groepje top-bankiers getraind in ethisch handelen. Verplichte literatuur in het curriculum is vanzelfsprekend het boekje “De Bovenbazen”. Gelukkig kunnen ook de onvermogende maar oplettende lezertjes veel wijze lessen uit het verhaal leren. Bovendien illustreerde Marten Toonder in 1963 op profetische wijze zowat alle stellingen van Bob Goudzwaard in zijn meest recente boek Wegen van hoop in tijden van crisis.

Dit is de geschiedenis van de Bovenbazen, ook wel de bovenste tien genoemd. Om sterker te staan tegenover de hebzuchtige wereld wonen ze in groepsverband in de Gouden Bergen, omringd door voetangels, klemmen en schrikdraad. Daar leiden ze een grauw en vreugdeloos leven, dat ze spannend proberen te maken door hun bezittingen steeds opnieuw onder elkander te ruilen…

Exit Geest – Philip Roth

In Exit Geest draagt Philip Roth zijn alter ego Nathan Zuckerman ten grave. Het boek ademt de sfeer van een afrekening. De triest-komische afloop laat de lezer achter met een gevoel van verlatenheid. Zuckerman vlucht voor zichzelf, voor de wereld en voor zijn herinneringen. Terug naar zijn hermitage ergens aan een verlaten landweggetje. De rest van zijn leven zal hij uit het raam staren naar het moeras aan de overkant van het pad, stinkend, eenzaam en vol zelfmedelijden waarbij hij zich realiseert dat zijn geheugen hem meer en meer in de steek laat.

Dante Alighieri – De Goddelijke Komedie

Bij het lezen van La Divina Commedia besef je pas goed hoe intensief in de middeleeuwen theologie, filosofie en wetenschap met elkaar waren verweven. Het is voor ons, moderne mensen, moeilijk om je de gedachtenwereld van die tijd voor te kunnen stellen. Dante schreef de Goddelijke Komedie in 1300. Er is waarschijnlijk, na de bijbel, geen boek dat méér wordt aangehaald in de wereldliteratuur dan dit meesterwerk. Voor een goed begrip helpt het om een redelijk goede kennis te hebben van de Bijbel, van Vergilius (Aeneis) en van Ovidius (Metamorfoses).

De sequentie ellende – loutering – overwinning is een herkenbaar menselijk stramien. Hoewel Dante in zijn wereld vanuit een expliciet christelijke achtergrond schreef kun je zeggen dit patroon aan elk groot menselijk verhaal ten grondslag ligt. Of je nu communist bent of christen of aanhanger van welke andere godsdienst dan ook, het verhaal biedt je een fascinerend holistisch beeld van het menselijk bestaan.

Lucifer

Wat is waarheid ? De oude vraag van Pilatus krijgt nieuwe lading bij postmoderne filosofen. Connie Palmen is kennelijk goed thuis in het werk van Foucault en Rorty en dat betekent dat bij haar feiten altijd geïnterpreteerde feiten zijn, een absolute waarheid bestaat niet. Ook niet over de componist Peter Schat en zijn verongelukte vrouw Marina Schapers. Lucifer kun je op verschillende manieren lezen: Het is een who-dun-it misdaadroman, een drama in de stijl van Vondel in meerdere bedrijven en tegelijk een klassieke tragedie waarbij de goden het lot van de ongelukkige maar goedwillende mens bepalen. In de Amsterdamse grachtengordel lijkt men het eens over een vierde interpretatie: karaktermoord op de overleden Peter Schat.