Offret – Het Offer

Films van Andrej Tarkovsky zijn spirituele ervaringen. Offret, zijn laatste film uit 1986, is gemaakt in Zweden en gaat over de vraag wat werkelijk is. Wanneer een nucleaire wereldoorlog uitbreekt bidt Aleksander voor het eerst van zijn leven. Hij vraagt God de ramp ongedaan te maken. Als dank zal hij hem alles offeren wat hij heeft. De volgende dag lijkt het alsof er niets is gebeurd en Aleksander lost zijn schuld in. De laatste film van Tarkovsky heeft vele facetten, als een diamant. Hij breekt het licht van de werkelijkheid en toont de waarheid in duizend schakeringen, in passies, dromen en angsten.

The Number 23

Walter Sparrow (Jim Carrey) krijgt van zijn vrouw (Verginia Madsen) voor zijn verjaardag een boek. Ze heeft het gevonden in een tweedehands boekwinkel maar het is een nogal vreemd boek. Wanneer Walter begint te lezen kan hij niet meer stoppen. Hij heeft een gewaarwording alsof het boek specifiek voor hem geschreven is, alsof het zíjn leven beschrijft. Het meest vreemde is dat de schrijver een enorme waarde toekent aan het getal 23. En Walter begint elke dag méér in te zien dat het getal ook zíjn leven bepaalt. Zijn vrouw wordt ongerust wanneer zijn obsessie een ongezonde vorm aanneemt. Net als de film Stranger than fiction gaat ook deze film over determinisme en het noodlot: ligt je levensverhaal vast in een boek ? En hoeveel invloed heb je zelf ?

Solaris

Het boek “Solaris” van de Poolse SF-auteur Stanislaw Lem werd twee maal verfilmd. In 1972 maakte Andrej Tarkovski een versie die uitgebreider is dan het boek. De remake uit 2002 van Steven Soderbergh blijft dichter bij het boek en legt vooral de nadruk op de love-story. Lem zelf schreef op zijn weblog dat geen van beide films helemaal recht doet aan wat hij bedoelde te zeggen. Het is dus interessant om eens een vergelijking te maken.

Dekalog – De tien geboden volgens Krzystof Kieslowski

“Dé mooiste film” bestaat niet maar als dat wél zo zou zijn gooit Krzystof Kieslowski hoge ogen met zijn Dekalog cyclus. Tien schitterende korte films van ongeveer een uur waarin hij ons meeneemt op een ontdekkingsreis naar de bronnen van de moraal. Hoe moet je leven, hoe moet je handelen ? Elk van de films behandelt ‘min of meer’ één van de bijbelse tien geboden, maar de boodschap is nooit zwart-wit, nergens moraliserend. Kieslowski wil zijn toeschouwers laten participeren in een zoektocht naar het goede waarbij het doel is dat iedereen zich kan identificeren met elk van de personages. Dat levert uitzonderlijk intense toneeltjes op, redenen voor diepgaande gesprekken achteraf met familie en vrienden, bronnen voor zelfkennis. God is aanwezig in de films, hij leeft mee maar hij participeert niet in de handeling, hij ontslaat de mens niet van zijn verantwoordelijkheid.

Fanny en Alexander

Fanny en Alexander is de laatste bioscoopfilm van Ingmar Bergman en mag wel zijn Magnum Opus worden genoemd. De film vertelt het verhaal van de 10 jarige Alexander en zijn zusje Fanny. De kinderen groeien rond 1907 op in Uppsala, in het warme grote huis van grootmoeder Helena, samen met hun ouders, ooms, tantes, neefjes, nichtjes en talloze lieve bedienden. Moeder Emilie hertrouwt na de plotselinge dood van haar man met bisschop Edvard Vergerus, een fantasieloze, kille man. Ze verhuizen naar het bisschoppelijk paleis en leven van Fanny en Alexander verandert in een nachtmerrie. In essentie draait het om de zoektocht naar God, maar welke God? Dionysos of de Gekruisigde ?

Strohonden – John Gray

Je kunt wat eufemistisch zeggen dat John Gray niet bekend staat om zijn positieve visie op de mens. In zijn boek Zwarte Mis veegt hij de vloer aan met alle vooruitgangsdenken en met elke vorm van seculiere religie die zou moeten leiden tot een utopisch “rijk van geluk”. Strohonden schreef hij vier jaar eerder, in 2003. Het boek bevat losse hoofdstukken en aantekeningen, in een aforistische stijl. Deze stijl is niet het enige dat aan Nietzsche doet denken. Als christen ken ik natuurlijk wél een doel toe aan het menselijk bestaan maar toch is de visie van Gray verfrissend om te lezen. Al was het alleen maar omdat hij zo scherp analyseert wat het gevolg is als alle doelgerichtheid ontbreekt.

Nietzsche

Dr. Frank de Graaff heeft tussen 1956 en 1979 een aantal boeken geschreven over de westerse cultuur. Een van zijn meest bekende boeken is het boek “Nietzsche” (1979). Hoewel de filosoof ook in zijn andere boeken veel voorkomt is dit toch het boek waarin hij diep ingaat op de persoon, de filosofie en de bedoelingen van Nietzsche. Daarbij valt op dat De Graaff een nogal afwijkende visie heeft. Hij ziet Nietzsche als een van de weinigen, zo niet de enige die gepeild heeft wat de betekenis is van de dood van God voor de Westerse cultuur. De Graaff ziet Nietzsche daarbij als een gelovige die diep geleden heeft onder deze zaak. In zijn grote visioen heeft Nietzsche een voorsmaak gezien van de werkelijkheid achter de geschiedenis van de verzoening. Zijn grote visioen is hem zelf niet helemaal duidelijk geworden maar hij zag de eenheid van de Gekruisigde en de Opgestane, Jezus en Dionysius. Een normaal mens kan dit niet zien en het gezicht heeft Nietzsche dan ook tot waanzin gebracht, als kiest De Graaff voor de optie dat Nietzsche hier zelf voor gekozen heeft (verschillende vrienden van Nietzsche hebben dit ook geopperd).

Perlmann’s Zwijgen – Pascal Mercier

Het persoonlijk verleden als linguïstische schepping. is de titel die de taalwetenschapper Pilipp Perlmann boven zijn lezing zet. Hij heeft op uitnodiging van Olivetti voor zeven collega wetenschappers een congres georganiseerd aan de Italiaanse Riviera. Maar al tijdens de voorbereiding van de conferentie raakt Perlmann in een diepe crisis. Hij is er van overtuigd dat hij niets zinvols te zeggen heeft. Daarom vertaalt hij de tekst van een Russische collega, Valeri Leskov en wil die als eigen creatie presenteren. De situatie loopt uit de hand wanneer in de loop van de conferentie de Rus alsnog komt opdagen. Perlmann’s zwijgen was de eerste roman van Pascal Mercier (Peter Bieri). Bieri doceert filosofie aan de universiteit van Berlijn en dat moeten we weten ook. Als lezer krijg je een aardige lading filosofie over je uitgestort. Van Gadamer tot Derrida doorloopt hij de betekenis van taal in het verstaan van teksten en het maken van vertalingen, maar ook via de deconstructie van Perlmann als persoon. Uiteindelijk vindt Philipp Perlmann een nieuwe basis voor zijn identiteit.

Ik zie Satan vallen als een bliksem

René Girard is emeritus hoogleraar Franse taal- en letterkunde van de universiteit van Stanford. Hij is vooral bekend om zijn cultuurhistorische boeken en met name om zijn theorie van de “mimetische begeerte”. Geweld in de maatschappij verklaart hij vanuit de begeerte voor een object dat in bezit is van een ander. Volgens Girard gaat het hierbij om een antropologisch principe met een universele geldigheid. In dit boek spitst hij zijn theorie toe op de oermythe van de zondebok. Hij laat zien dat er grote overeenkomsten maar ook grote verschillen zijn tussen het Dionysisch offer en de dood van Jezus Christus aan het kruis.

Bronnen van het zelf

De ontwikkeling van de moraal blijft mij fascineren. Grote vraag blijft iedere keer waar moraal vandaan komt en wat nu precies de diepere drijfveren van mensen zijn. Toch vind ik maar betrekkelijk weinig theorie over dit onderwerp. Verklaringen vanuit een evolutionaire oorsprong bevredigen niet en zijn meestal onlogisch of religieus bevooroordeeld, of beide (zoals de “Selfish Genes” van Dawkins). Altijd weer komt het neer op doelgerichte ontwikkelingen maar de vraag waar dat doel dan vandaan komt blijft onbeantwoord. De meer intellectuele pogingen, zoals de “Veil of Ignorance” van John Rawls komen meer in de richting maar schieten uiteindelijk toch ook te kort als het gaat om het identificeren van de constituerende waarden binnen de moderniteit.