Whatever Works

Een interessante vraag is of moraal zich positief ontwikkelt binnen het kader van een evolutionair proces. Moderne evolutie biologen zijn er van overtuigd dat dit het geval is. Toch hebben de oorlog en bewuste onderdrukking (Hitler, Stalin, Mao) in de 20e eeuw meer slachtoffers gemaakt dan alle oorlogen daarvoor bij elkaar. De feiten op basis van alle bekende geschiedenis lijken er dus op te wijzen dat de mensheid in moreel opzicht devalueert. Woody Allen lijkt daarvan in elk geval overtuigd gezien zijn films met een sombere kijk op het menselijk bestaan.

Offret – Het Offer

Films van Andrej Tarkovsky zijn spirituele ervaringen. Offret, zijn laatste film uit 1986, is gemaakt in Zweden en gaat over de vraag wat werkelijk is. Wanneer een nucleaire wereldoorlog uitbreekt bidt Aleksander voor het eerst van zijn leven. Hij vraagt God de ramp ongedaan te maken. Als dank zal hij hem alles offeren wat hij heeft. De volgende dag lijkt het alsof er niets is gebeurd en Aleksander lost zijn schuld in. De laatste film van Tarkovsky heeft vele facetten, als een diamant. Hij breekt het licht van de werkelijkheid en toont de waarheid in duizend schakeringen, in passies, dromen en angsten.

The Number 23

Walter Sparrow (Jim Carrey) krijgt van zijn vrouw (Verginia Madsen) voor zijn verjaardag een boek. Ze heeft het gevonden in een tweedehands boekwinkel maar het is een nogal vreemd boek. Wanneer Walter begint te lezen kan hij niet meer stoppen. Hij heeft een gewaarwording alsof het boek specifiek voor hem geschreven is, alsof het zíjn leven beschrijft. Het meest vreemde is dat de schrijver een enorme waarde toekent aan het getal 23. En Walter begint elke dag méér in te zien dat het getal ook zíjn leven bepaalt. Zijn vrouw wordt ongerust wanneer zijn obsessie een ongezonde vorm aanneemt. Net als de film Stranger than fiction gaat ook deze film over determinisme en het noodlot: ligt je levensverhaal vast in een boek ? En hoeveel invloed heb je zelf ?

Stranger Than Fiction

Waren we in de pre-moderne tijd niet allemáál acteurs in een groot verhaal? Pas in onze tijd is de mens werkelijk tot de maat van alle dingen geworden. Toch kan het zomaar gebeuren dat iemand zich onderdeel voelt van een groter geheel. Of dat iemand het gevoel heeft dat hij niet de enige is die zijn lot bepaalt. Voor belastinginspecteur Harold Crick wordt het almaar duidelijker dat hij het object is van zijn “schrijver”.

Als mijn leven een verhaal is, wie is dan de schrijver van dat verhaal? In feite is het een vraag naar zingeving, naar een werkelijkheid achter een
werkelijkheid. Films als The Matrix, The Game en The Truman Show spelen op dit thema in.

Altiplano

Het zien komt van binnenuit. Deze opmerking van de blinde Orlando is in meerdere opzichten kenmerkend voor de film Altiplano, een kunstzinnige documentaire in de stijl van Andrej Tarkovski over de strijd van Peruaanse indianen tegen vervuiling van hun leefomgeving. Indringend, omdat de film zich nu eens niet richt op het gevecht maar op de onmacht en de pijn binnen de afgezonderde gemeenschap.

DeUsynlige – Troubled Water

“When darkness comes, and pain is all around…”. Water speelt een grote rol in Troubled Water van de Noorse regisseur Erik Poppe. Water als bron van dood en leven, smerig en schoon water, doop en tranen. Met grote levensvragen als hoofdthema: Bestaat God, Waar komt het kwaad vandaan ? Is vergeving en verzoening mogelijk ? Alles omlijst met schitterend orgelspel van componist Iver Kleive en een indrukwekkende orgelversie van “Bridge over Troubled Water”.

Fanny en Alexander

Fanny en Alexander is de laatste bioscoopfilm van Ingmar Bergman en mag wel zijn Magnum Opus worden genoemd. De film vertelt het verhaal van de 10 jarige Alexander en zijn zusje Fanny. De kinderen groeien rond 1907 op in Uppsala, in het warme grote huis van grootmoeder Helena, samen met hun ouders, ooms, tantes, neefjes, nichtjes en talloze lieve bedienden. Moeder Emilie hertrouwt na de plotselinge dood van haar man met bisschop Edvard Vergerus, een fantasieloze, kille man. Ze verhuizen naar het bisschoppelijk paleis en leven van Fanny en Alexander verandert in een nachtmerrie. In essentie draait het om de zoektocht naar God, maar welke God? Dionysos of de Gekruisigde ?

Andrej Roebljov

Het is met Russische films als met Russische literatuur, je moet ervan leren houden. Misschien moet je de film Andrej Roebljov een paar keer zien om ten volle te beseffen wat een overweldigend verhaal het is. De film uit 1966 is een statement van regisseur Tarkovsky. Temidden van een overheersend communistisch systeem laat hij zien dat in het hart van het Russische volk een christelijke kern ligt verankerd. In zijn beschrijving van het leven van de jonge monnik Andrej Roebljov tekent hij de worsteling van de mens tegen het kwaad dat zowel uit hemzelf opkomt als dat uit zijn omgeving op hem afkomt. Andrej leert pas laat in zijn leven dat hij hiervoor niet kan vluchten, hij kan het niet ontlopen. Hij moet het accepteren en het een plaats geven in zijn bestaan.

Wegen van Hoop in Tijden van Crisis

Het woord einde komt voor in veel eigentijdse uitdrukkingen. We hebben het over het “einde van de geschiedenis” en over het “einde van de beschaving” het “einde van de wetenschap” en het “einde van de natuur” en zo kun je nog wel even doorgaan. De econoom Bob Goudzwaard schreef met enkele anderen een boek over de crisissfeer waarin wij leven. Hij zoomt in het bijzonder in op de problemen rond de financiële crisis, de milieu crisis, de bedreigde veiligheid en de identiteitscrisis. Het boek is opgehangen aan de gedachte dat aan al deze crises een “ideologie” ten grondslag ligt. Met ideologie wordt dan bedoeld een soort godsdienstige verering van heilige doelen. Een oplossing voor onze problemen ligt nog niet zomaar voor de hand. Er is zelfs sprake van een oplossingsparadox. Het lijkt alsof elke maatregel die men neemt om problemen te lijf te gaan in feite de situatie alleen maar verergert.

Nietzsche

Dr. Frank de Graaff heeft tussen 1956 en 1979 een aantal boeken geschreven over de westerse cultuur. Een van zijn meest bekende boeken is het boek “Nietzsche” (1979). Hoewel de filosoof ook in zijn andere boeken veel voorkomt is dit toch het boek waarin hij diep ingaat op de persoon, de filosofie en de bedoelingen van Nietzsche. Daarbij valt op dat De Graaff een nogal afwijkende visie heeft. Hij ziet Nietzsche als een van de weinigen, zo niet de enige die gepeild heeft wat de betekenis is van de dood van God voor de Westerse cultuur. De Graaff ziet Nietzsche daarbij als een gelovige die diep geleden heeft onder deze zaak. In zijn grote visioen heeft Nietzsche een voorsmaak gezien van de werkelijkheid achter de geschiedenis van de verzoening. Zijn grote visioen is hem zelf niet helemaal duidelijk geworden maar hij zag de eenheid van de Gekruisigde en de Opgestane, Jezus en Dionysius. Een normaal mens kan dit niet zien en het gezicht heeft Nietzsche dan ook tot waanzin gebracht, als kiest De Graaff voor de optie dat Nietzsche hier zelf voor gekozen heeft (verschillende vrienden van Nietzsche hebben dit ook geopperd).